نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران

2 دانشیار و عضو هیئت علمی گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران

چکیده

بعد از ورود مدرنیته به ایران در دوره پهلوی اول، جامعه دچار دوگانگی بین گذشته و سنت از یک‌سو و تجدد و نوگرایی از سویی دیگر شد. حکومت به دنبال تغییر وضع موجود و توسعه‌ی مفاهیم مدرنیته غربی بود. یکی از نمودهای این تحولات، تغییر کالبد شهرها و شکل‌گیری هویت جدید در شهرهای ایران به خصوص شهرهای تاریخی و با اهمیت بود. از این سو، چگونگی تأثیر معماری بناهای حکومتی و دولتی در انتقال مفاهیم تجدد در هویت شهرتبریز سؤال اصلی این تحقیق است. در این مقاله ابتدا مروری بر مفاهیم سنت و مدرنیته و تأثیر آن بر معماری این دوره داریم و سپس تأثیر معماری و تفکرغربی حکومت مورد بررسی قرار می‌گیرد. مبانی نظری تحقیق بر این نکته استوار است که پدیده‌های اجتماعی و تاریخی بر روی معماری تأثیرگذار است. شهر تبریز به‌عنوان یکی از شهرهای مهم و تأثیرگذار در تاریخ ایران به‌عنوان نمونه موردی انتخاب شده و برخی از بناهای این شهر در دوره پهلوی اول مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. این پژوهش از نوع کیفی و روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی و ابزار گردآوری داده‌ها به‌صورت استنادی و میدانی بوده است. نتیجه پژوهش حاکی است که در دوره پهلوی اول، در شهر تبریز علی‌رغم اقدامات تجددگرایانه در شهر و شکل‌گیری بناهایی دال بر تغییر نگرش از سنت به مدرنیته، به حفظ بافت و ارزش‌های تاریخی توجه شده است، ساخت و ساز بناهای مهم حکومتی و نیز شکل‌گیری جداره‌های با ارزش بر هویت‌سازی تبریز در این دوره تأثیر مهمی داشته است.

کلیدواژه‌ها

-       آدمیت، فریدون (1355)؛ فکر دموکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران، تهران: پیام.
-       احمدی، حمید (1388)؛ ایران: هویت، ملت، قومیت، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
-       بانی‌مسعود، امیر (1388)؛ معماری معاصر ایران: در تکاپوی بین سنت و نوگرایی، تهران: نشر هنر معماری قرن.
-       ---------- (1389)؛ معماری غرب ریشه‌ها و مفاهیم، تهران: نشر هنر معماری قرن.
-       باور، سیروس (1388)؛ نگاهی به پیدایش معماری نو در ایران، تهران: نشر فضا.
-       بلیلان و همکاران (1393)؛ «بازسازی مجموعه قصرهای حکومتی دارالسلطنه تبریز در دوره قاجار»، نشریه هنرهای زیبا ـ معماری و شهرسازی، دوره 19، ش 1، صص 42-33.
-     بهمنش‌راد، جواد (1389)؛ درجستجوی هویت شهری تبریز، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی
و معماری.
-       پاکدامن، بهروز (1373)؛ نگاهی به گرایش‌های معماری در تهران (قسمت اول)، کتاب تهران، ج 4، تهران: نشر روشنگران.
-       تاجیک، محمدرضا (1384)؛ «انسان مدرن و معماری هویت»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 6، ش 21، صص 28-9.
-       تقوایی، سیدحسین (1391)؛ «از سبک تا هویت و معماری»، نشریه هنرهای زیبا ـ معماری و شهرسازی، دوره 17، ش 2، تهران:دانشگاه تهران.
-       جنکینز، ریجارد (1381)؛ هویت اجتماعی، ترجمه تورج یاراحمدی، تهران: مؤسسه نشر و پژوهش شیرازه.
-       حائری، عبدالهادی (1380)؛ نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دو رویه‌ی تمدن بورژوازی غرب، تهران: امیرکبیر.
-       دانشنامه جهان اسلام (1381).
-       دولتی، حسن؛ ضامنی، فرشیده (1395)؛ تبیین رابطه هویت ملی و پاسخگویی به تهاجم فرهنگی دشمن، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 17، ش 68، صص 18-3.
-       شرف و شرافت (1355)؛ روزنامه‌ی شرف و شرافت (چاپ جدید)، زیر نظر مجید رهنما، تهران: بنیاد اشرف پهلوی.
-       صارمی، علی‌اکبر (1374)؛ مدرنیته و تأثیر آن بر طراحی معماری و شهرسازی ایران، تهران: گفتگو.
-       طباطبایی، سیدجواد (1385)؛ تأملی درباره ایران با مکتب تبریز و مبانی تجددگرایی، ج 2، بخش اول، تهران: نشر ستوده.
-       قبادیان، وحید (1382)؛ مبانی و مفاهیم در معماری معاصر غرب، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
-     کیانی، مصطفی (1383)؛ معماری دوره پهلوی اول‌: دگرگونی اندیشه‌ها، پیدایش و شکل‌گیری معماری دوره بیست ساله معاصر ایران 1320-1299، تهران‌: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران‌.
-       گل‌محمدی، احمد (1389)؛ جهانی‌شدن فرهنگ و هویت، تهران: نشر نی.
-       گیدنز، آنتونی (1388)؛ تجدد و شخصیت (جامعه و هویت شخصی در عصر جدید)، ترجمه ناصر موفقیان، تهران: نشر نی.
-       لنگ، جان (1390)؛ آفرینش نظریه معماری (نقش علوم رفتاری در طراحی محیط)، ترجمه علیرضا عینی‌فر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-       لینچ، کوین (1390)؛ تئوری شکل شهر، ترجمه سیدحسین بحرینی، تهران: دانشگاه تهران.
-       مختاری‌طالقانی، اسکندر (1390)؛ میراث معماری مدرن ایران، تهران: دفتر پژوهش‌‌های فرهنگی.
-       مقتدر، محمدرضا (1372)؛ دوران صد ساله‌ی تجدد در شهرسازی و معماری ایران، ایران‌نامه.
-       منصورکیایی، نادر (1379)؛ «سنت و تجدد»، نشریه بازتاباندیشه، دوره 1، ش 8، صص 59-56.
-     مهدوی‌‌نژاد و بمانیان، محمدرضا و خاکسار، ندا (1389)؛ «هویت معماری، تعیین معنای هویت در دورهای پیشامدرن، مدرن و فرامدرن»، دوفصلنامه هویت شهر، دوره 4، ش 7، صص 122-113، پاییز و زمستان.
-       مهدوی‌نژاد، محمدجواد؛ منصوری مجومرد، پریناز (1394)؛ «ورود جریان‌های نوگرا به معماری معاصر ایران، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، دوره 6، ش 21، صص 30-19.
-       نبوی‌رضوی، سیدمقداد (1393)؛ دربارشاهیوقتلناصرالدین شاه،درتاریخمکتوم، تهران: پردیس دانش.
-       نقش محیط (مهندسین مشاور) (1392)؛ طرح توسعه جامع تبریز، گزارش پیشنهادی، ویرایش اول، شهرداری تبریز.
-       نوذری، حسینعلی (1385)؛ «نگاهی تحلیلی به روند مفهوم هویت در قالب‌های سه‌گانه هویت سنتی، مدرن و پست‌مدرن»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 7، ش 26، صص 148-127.
-       نوربرگ‌شولتز، کریستین (1382)؛ گزینه‌ای از معماری: معنا و مکان، ترجمه ویدا نوروز برازجانی، تهران: نشر جان جهان.
-       ---------- (1387)؛ معماری: زبان، مکان، ترجمه علیرضا سیداحمدیان، تهران: انتشارات نیلوفر.
-       همایون کاتوزیان، م (1385)؛ اقتصاد سیاسی ایران، تهران، نشر مرکز.
-        Castelld M. (1997); "The Power of Identity, the economy", Society and Cultuer, Oxford: Blachwell.
-        Marefat, Mina. (1988); Building to Power: Architecture of Tehran, 1921-1941, (P.h.D. diss., MI
Simon, Bernd (2004); Identity in Modern Society: a Social psychological Perspective, London: Blachwell Publishing.