نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای فرهنگ و ارتباطات، استادیار دانشگاه گیلان

10.22034/rjnsq.2022.331274.1376

چکیده

عدم همزیستی مسالمت‌‌‌آمیز و فقدان مدارا و تساهل ازجمله ویژگی‌‌‌های منفی است که گاه به‌مثابه یک مسئله تاریخی و فرهنگی به جامعه ایرانی نسبت داده می‌‌‌شود. در بخشی از آثار مربوط به خلقیات ایرانیان، گفته می‌‌‌شود که انسان ایرانی، کمتر دارای روحیه گفتگو و تعامل بوده و در مواجهه با دیگری، روحیه تخاصمی و غیر مسالمت‌آمیز داشته است. این مقاله مدعای خویش را در نقد این تصویر از هویت ملی ایرانیان بنیاد نهاده و سعی دارد نشان دهد که مدارا و تساهل به‌ویژه در مواجهه با اقلیت‌های دینی یکی از ویژگی‌‌‌های خاص جامعه ایرانی به شمار می‌‌‌رود. این پژوهش یک بررسی توصیفی و تحلیلی است و در گردآوری داده‌ها از روش مطالعه اسنادی با تأکید بر سفرنامه‌های خارجی دوره صفویه و قاجار استفاده شده است. با تکیه بر یافته‌‌‌های پژوهش می‌‌‌توان گفت از نگاه سفرنامه‌‌‌نویسان خارجی اگرچه در پاره‌‌‌ای موارد سخت‌‌‌گیری‌‌‌هایی نسبت به برخی اقلیت‌های دینی وجود داشته است؛ اما ایرانیان مسلمان با ابتنای به فرهنگ شیعی در طول تاریخ، همواره با اقلیت‌ها با تساهل و میانه‌‌‌روی رفتار کرده‌‌‌اند؛ و بسیاری از شواهد و گزارش‌‌‌های سیاحان از وضعیت مطلوب اقلیت‌های دینی در جامعه ایران و برخورداری آنان از حقوق شهروندی و آزادی‌‌‌های مذهبی حکایت دارد.

کلیدواژه‌ها

  • افشار، ایرج (1352)؛ «سفرنامه تلگرافچی فرنگی»، فرهنگ ایران‌زمین، شماره 19، صص 260ـ183.
  • اوبن، اوژن (1362)؛ ایران امروز و بین‌النهرین، ترجمه و حواشی و توضیحات علی‌اصغر سعیدی. تهران: زوار.
  • اورسل، ارنست (1352)؛ سفرنامه اورسل، ترجمه علی‌اصغر سعیدی، تهران: زوار، چاپ نخست.
  • اولیویه، گیوم آنتوان (1371)؛ سفرنامه اولیویه، ترجمه: محمدطاها میرزا، تهران: اطلاعات.
  • بازرگان، مهدی (1354)؛ «سازگاری ایرانی» فصل الحاقی کتاب روح ملت‌‌‌ها اثر آندره زیگفرید، ترجمه: احمد آرام. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  • بنجامین، ساموئل گرین ویلر (۱۳۶۳)؛ ایران و ایرانیان، ترجمه‌: حسین کردبچه، تهران: انتشارات علمی.
  • بی نا (1378)؛ سفرنامه ونیزیان در ایران، ترجمه: منوچهر امیری، تهران: انتشارات خوارزمی.
  • پیران، پرویز (1384)؛ «نظریه راهبرد و سیاست سرزمینی جامعه ایران»، اندیشه ایرانشهر، شماره 4، صص 34-22.
  • ثابت مصری، محمد (1390)؛ «سفرنامه محمد ثابت مصری به ایران» مطالعات تاریخی، سال 8، شماره 34، صص 207-145.
  • جکسن، ابراهیم و ویلیامیز (1357)؛ سفرنامه جکسن، ترجمه: منوچهر امیری و فریدون بدره‌‌‌ای، تهران: شرکت افست با همکاری انتشارات فرانکلین.
  • حاجیانی، ابراهیم (1379)؛ «تحلیل جامعه‌شناختی هویت ملی در ایران و طرح چند فرضیه»، فصلنامه مطالعات ملی، پاییز شماره 5، صص 228-193.
  • دالمانی، هانری رنه (1335)؛ سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمه: علی‌محمد فره‌وشی، تهران: امیرکبیر.
  • دروویل، گاسپار (1365)؛ سفر در ایران، ترجمه: منوچهر اعتماد مقدم، تهران: شباویز.
  • دلاواله، پیترو (1370)؛ سفرنامه پیترودلاواله: ترجمه: شعاع الدین شفا، تهران: علمی فرهنگی.
  • دو سرسی، ادواردکنت (1362)؛ ایران در 1839 1840 م، ترجمه: احسان اشراقی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  • رائین، اسماعیل (1356)؛ ایرانیان ارمنی، تهران: امیرکبیر.
  • رضاقلی، علی (1373)؛ جامعه‌شناسی خودکامگی، تهران: نشر نی.
  • رضا قلی، علی (1377)؛ جامعه‌شناسی نخبه‌کشی، تهران: نشر نی.
  • روششوار، ژولین دو (1378)؛ خاطرات سفر در ایران، ترجمه: مهران توکلی، تهران: نشر نی.
  • ژوبر پ. امده (1347)؛ مسافرت در ارمنستان و ایران، ترجمه: علیقلی اعتمادمقدم، تهران: انتشارات بیناد فرهنگ ایران.
  • سرنا، کارلا (1362)؛ آدم‌ها و آیین‌ها در ایران، ترجمه: علی‌اصغر سعیدی، تهران: انتشارات زوار.
  • سریع‌القلم، محمود (1380)؛ عقلانیت و آینده توسعه‌یافتگی ایران، تهران: مرکز پژوهش‌های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه.
  • سریع‌القلم، محمود (1390)؛ اقتدارگرایی ایرانی در عهد قاجار، تهران: فرزان روز.
  • سریع‌القلم، محمود (1386)؛ فرهنگ سیاسی ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
  • سوزوکی، شین جوء (1393)؛ سفرنامه سوزوکی شین جوء، ترجمه: هاشم رجب‌‌‌زده و کینجی ئه اورا، تهران: انتشارات طهوری.
  • شاردن، ژان (1372)؛ سفرنامه شاردن، ترجمه: اقبال یغمایی، ج 2، تهران: توس.
  • شرلی، آنتونی (1362)؛ سفرنامه برادران شرلی، به کوشش علی دهباشی، تهران: نگاه.
  • شمس اسفندآبادی، حمیدرضا؛ ناصر جدیدی و فیض‌الله بوشاسب گوشه (1394)؛ «تعاملات اقلیت یهود یزد با مسلمانان در دوره قاجار»، پژوهشنامه تاریخ، سال 11، ش 41، صص 42-17.
  • شیل، مری لئونورا (1362)؛ خاطرات لیدی شیل، ترجمه: حسن ابوترابیان، تهران: نشر نو.
  • شیخاوندی، داور (1378)؛ «میزگرد وفاق اجتماعی و همبستگی ملی»، فصلنامه مطالعات ملی، سال 1 شماره 1. صص 34-17.
  • فلاندن، اوژن ناپلئون (1356)؛ سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ترجمه: حسین نورصادقی، تهران: اشراقی.
  • فیگوئرا، گارسیا د سیلوا (1363)؛ سفرنامه دن گارسیا د سیلوا فیگوئروآ، ترجمه: غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.
  • قاضی‌مرادی، حسن (1389)؛ پیرامون خودمداری ایرانیان، تهران: کتاب آمه.
  • کمپفر، انگلبرت (1363)؛ سفرنامه کمپفر، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
  • گروته، هوگو (1369)؛ سفرنامه گروته، ترجمه: محمد جلیلوند، تهران: نشر مرکز.
  • لطف‌‌‌آبادی، محسن (1391)؛ «بررسی اوضاع زردشتیان اصفهان در دوره صفویه با تکیه بر سفرنامه‌‌‌ها»، خردنامه، ش 9، 95-111.
  • مالکوم، ناپیر (1393)؛ سفرنامه یزد، ترجمه: علی‌محمد طرفداری، یزد: مهر پادین.
  • مسیحا، عباس و حسن زندیه (1396)؛ «بررسی و تحلیل مناسبات صفویان با اقلیت مسیحی در ایران؛ در دوره تکوین و اقتدار حکومت»، تاریخ اسلام، سال 18، ش 72، 147- 190.
  • نظری مقدم، جواد (1398)؛ از ماست که بر ماست، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • نعمتی، نورالدین، سیروس فیضی و مظهر ادوای (1398)؛ «کلیمیان دوره قاجار: یک بررسی اجتماعی – اقتصادی»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال نهم، ش 2، 155-176.
  • وامبری، آرمینیوس (1372)؛ زندگی و سفرهای وامبری، ترجمه: محمدحسین آریا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • وکیلی، هادی و حسینی محراب زینب (1390)؛ «سیاست مذهبی شاهان عصر صفوی نسبت به مسیحیان»، پژوهش در تاریخ، سال دوم، ش 2، صص 65-99.
  • ویشارد، جان (1363)؛ بیست سال در ایران، ترجمه: علی پیرنیا، تهران: انتشارات نوین.
  • ویلز، چارلز جیمز (1368)؛ ایران در یک قرن پیش، ترجمه: غلامحسین قراگزلو، تهران: اقبال.

ییت، چارلز ادوارد (1365)؛ سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه: قدرت‌‌‌الله روشنی و مهرداد رهبری، تهران: یزدان.