نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تخصصی جامعه‌شناسی، دانشیار بخش جامعه‌شناسی، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران (نویسنده‌ مسؤل).

2 دانشجوی دکتری بخش جامعه‌شناسی دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

چکیده

تخریب محیط‌زیست زندگی بشر را تهدید می‌کند. این مقاله با بهره‌گیری از روش  پیمایشی به بررسی رفتار محیط‌زیستی دانشجویان رشته‌های علوم انسانی دانشگاه شیراز (در سال تحصیلی 99-1398) و رابطه آن با هویت ملی و ابعاد آن (سرزمینی، سیاسی، تاریخی و فرهنگی) پرداخته است. تعداد 400 نفر به‌عنوان حجم نمونه تعیین و با استفاده از روش نمونه‌گیری خوشه‌ای متناسب با حجم نمونه‌ها انتخاب شدند. پرسشنامه رفتار محیط‌زیستی بکار گرفته شده توسط میرفردی و همکاران (1396) و پرسشنامه هویت‌ملی به کار گرفته‌شده توسط میرفردی و ولی نژاد (1397) استفاده شد. برای ارزیابی اعتبار پرسشنامه از اعتبار سازه و صوری و برای تعیین پایایی آن، از هماهنگی درونی ابزار به روش آلفای کرونباخ‌ استفاده شده است. داده‌ها به‌وسیله نرم‌افزار SPSS تجزیه‌وتحلیل شد. یافته‌ها نشان داد که متغیر رفتار محیط‌زیستی با متغیرهای هویت ملی و بعد سیاسی هویت ملّی در سطح 95 درصد و با بعد تاریخی هویت ملّی در سطح 99 درصد رابطه مستقیم و معناداری دارد. همچنین رفتار محیط‌زیستی با توجه به مقطع تحصیلی در سطح 99 درصد دارای تفاوت معناداری بود. متغیرهای مستقل 10 درصد از تغییرات متغیر وابسته را تبیین نمودند. نتیجه اینکه هویت ملی و به‌ویژه بعد تاریخی آن نقش مهمی در رفتار محیط‌زیستی مسئولانه دارد.

کلیدواژه‌ها

  • احمدلو، حبیب؛ و افروغ، عماد (1381)؛ «رابطه هویت ملّی و هویت قومی در بین جوانان تبریز»، فصلنامه‌ی مطالعات ملّی، س 4، ش 13، صص 143-109.
  • احمدی، حمید (1390)؛بنیادهای هویت ملی در ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
  • اسفندیارپور، جمیله؛ مرادی، علی؛ جهانبخش، اسماعیل (1399)؛ «رابطه بین کیفیت زندگی و هویت ملی با فرهنگ محیط‌زیستی (موردمطالعه شهر کرمان»، مجله علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، در دست چاپ.
  • اسمیت، آنتونی دی. (1383)؛ ناسیونالیسم (نظریه، ایدئولوژی، تاریخ)ج. 1، ترجمه: منصور انصاری، تهران: مؤسسه مطالعات ملی.
  • اکبری، حسین؛ عزیزی، جلیل (1386)؛ «هویت ملی و عوامل مؤثر بر آن در میان دانش‌آموزان دوره متوسطه»، رفاه اجتماعی، س 7، ش 27،صص 300-277.
  • برگر، پیتر؛ لاکمن، توماس (1375)؛ ساخت اجتماعی واقعیت (رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت)،ترجمه: فریبرز مجیدی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  • بنی‌فاطمه، حسین؛ روستایی، شهرام؛ علیزاده‌اقدم، محمدباقر؛ حسین‌نژاد، فهیمه (1392)؛ «بررسی نگرش محیط‌زیستی شهروندان شهر تبریز بر اساس پارادایم محیط‌زیستی نو، پژوهش‌های محیط‌زیست»، س 4، ش 7، صص 186-173.
  • بیرو، آلن (1380)؛ ‌فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، ترهان: کیهان.
  • پژوهش‌نیا، معصومه، جعفری، علی‌اکبر (1400)؛ تجلی هویت ملی در اشعار فارسی کتیبه‌های دوره صفوی در شهر اصفهان (10 تا 12 هـ.ق)، فصلنامه‌ی مطالعات ملی ، س. 22، ش. 85، صص 70ـ49.
  • پیشگاهی‌فرد، زهره؛ پولاب، ام البنین (1387)؛ «تأثیر فرایند جهانی‌شدن فرهنگ بر هویت‌های مکانی»، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، س 4، ش 17، صص 96-85.
  • جنکینز، ریچارد (1381)؛ هویت اجتماعی، ترجمه تورج یاراحمدی، تهران: نشر شیرازه.
  • حاجی‌زاده میمندی، مسعود؛ سیارخلج، حامد و کاوه شکوهی‌فر (1393)؛ «بررسی عوامل فرهنگی مرتبط با رفتارهای محیط‌زیستی (موردمطالعه : شهر یزد)»، فصلنامه‌ی جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، س 3، ش 3، صص 107-83.
  • دانشگاه شیراز‌(1399)؛ گزارش داخلی آمار دانشجویان، دفتر آموزش بخش: http://shirazu.ac.ir/fa/Amuzesh/Courses
  • درویش، محمد (1398)؛ وضعیت آب، خاک، هوا و تنوع زیستی فاجعه محیط‌زیستی در ایران به زبان ساده، https://fararu.com/fa/news.
  • درویش نوری، سیمین؛ کریمی، مرضیه؛ مربی هروی، هلن (1398)؛ مقاله مروری: بررسی تاثیر ویژگی‌های فردی و طبقه اجتماعی در رفتار مسئولانه زیست‌محیطی، مدیریت محیط‌زیست و توسعه پایدار، س 1، ش 2، صص 5ـ1.
  • دهقانی، عبدالرحیم؛ میرفردی، اصغر؛ حیدری، آرمان (1398)؛ «تحلیل الگوهای فرهنگی و اجتماعی مشارکت سازمان‌یافته شبکه ذینفعان بومی در حفظ و مدیریت منابع طبیعی تجدیدشونده با استفاده از نظریه بنیانی(موردمطالعه: جنگل‌های حوزه آبخیز طیبی سرحدی شرقی)» تحقیقات جنگل و صنوبر ایران، س. 27، ش. 2، صص 231ـ219.
  • ذوالفقاری، حسن (1386)؛ «هویت ایرانی و دینی در ضرب‌المثل‌های فارسی»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی، س 8، ش 2، صص 53ـ27.
  • رستگار، عباسعلی؛ ملکی، فاطمه (1396)؛ «از مادی‌گرایی تا محیط‌زیست گرایی) نقش تعدیل‌گر هویت فرهنگی محلی بر رفتارهای محیط‌زیستی دانشجویان ایرانی)»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، س 7، ش 4، صص 502-486.
  • رستگارفسایی، منصور؛ اثنی‌عشری، اطلس (1384)؛ «هویت ایرانی در ادب فارسی تا حمله‌‌ی مغول»، مجله‌ی علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، س. 22، ش 1، صص 80-69.
  • سرمدی، محمدرضا، معصومی فرد، مرجان (1394)؛ «مطالعه نقش آموزش مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات در کاهش چالش‌های زیست‌محیطی(با تأکید بر محیط‌زیست شهری)»، فصلنامه‌ی آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار، س 1، ش 2، صص 50-38.
  • صالحی، صادق؛ پازوکی‌نژاد، زهرا (1393)؛ «محیط‌زیست در آموزش عالی: ارزیابی دانش محیط‌زیستی دانشجویان دانشگاه‌های دولتی مازندران»، مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی، س 2، ش 4، صص 221-199.
  • صالحی، صادق؛ کبیری، افشار؛ کریم‌زاده، سارا (1394)؛ «بررسی نقش جنسیت در جهت‌گیری‌های زیست‌محیطی»، علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، س 18، ش 1، صص 161ـ149.
  • طاهری دمنه، محسن؛ پورعزت، علی‌اصغر؛ ذوالفقارزاده، محمدمهدی (1394)؛ «تأملی در مفهوم تصاویر آینده به‌مثابه ساخت هویت اجتماعی»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی، س 16، ش 4: صص 76-61.
  • طاهری، عصمت، و طاهری، مهری (1393)؛ «محیط‌زیست و انواع آلودگی‌ها، اولین همایش ملی محیط‌زیست»، دهاقان: دانشگاه پیام نور.
  • عبداللهیان، حمید؛ اسدی، زهرا (1397)؛ «تأثیر تکنولوژی‌های اطلاعات و ارتباطات بر سازگاری محیط‌زیستی؛ مطالعه نگرش فعالان محیط‌زیست، فصلنامه‌ی مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی»، س 11، ش 1، صص 99-65.
  • عقیلی، سید محمود؛ خوشفر، غلامرضا و صالحی، صادق (1388)؛ «سرمایه اجتماعی و رفتارهای محیط‌زیستی مسئولانه در شمال ایران) مطالعه موردی: استان‌های گیلان، مازندران و گلستان»، مجله علوم کشاورزی و منابع طبیعی، س 16، ش 1، صص 16، 250-236.
  • فاضلی، محمد؛ صالحی، جعفر (1392)؛ «شکاف نگرش، دانش و رفتار محیط‌زیستی گردشگران»، مطالعات مدیریت گردشگری، س 8، ش 22، صص 168-142.
  • فرجی، محمدرضا، رنجبرحیدری، وحید (1396)؛ هیدروپلیتیک خاورمیانه: مطالعه موردی حوضه دجله و فرات، رود نیل و رود اردن. راهبرد اجتماعی فرهنگی، س 6، ش 4، صص، 331-311.
  • فلاح، غلامعلی؛ عباسی، حبیب‌الله؛ عبدالهیان، حمید؛ احمدی، مسلم (1398)؛ «هویت جغرافیایی در شهنشاه‌نامه صبا، به‌مثابه مؤلفه کلان هویت ملی»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی، س 20، ش 80، صص 180-135.
  • قادری، ناصح؛ چوپانی، سامان؛ صالحی، صادق و غلامرضا خوش‌فر (1392)؛ «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر رفتار زیست‌محیطی در شهرستان مریوان در سال 1392»، مجله علوم پزشکی زانکو دانشگاه علوم پزشکی کردستان، س 16، ش 48، صص : 18-10.
  • کاستلز، مانوئل (1380)؛ عصر اطلاعات (جلد دوّم: قدرت هویت)، ترجمه‌ی علی پایا، تهران: انتشارات طرح نو.
  • کاظمی، علی‌اصغر (1373)‌؛ «جنگ آب: آینده مناقشات خاورمیانه»، فصلنامه‌ی مطالعات خاورمیانه، س3، صص 604-599.
  • کمالی، مریم، نوین، حسین، صلاحی، عسگر (1400)؛ بررسی هویت ملی در اشعار کودک و نوجوان (با تکیه‌بر اشعار ابراهیمی، رحمان دوست، شعبانی و کشاورز)، فصلنامه‌ی مطالعات ملی ، س. 22، ش. 85، صص. 48ـ29.
  • گلابی، فاطمه؛ محمدزاده، فاطمه؛ ساعی، مرضیه (1393)؛ «رابطه هویت ملی و هویت قومی در بین دانشجویان(مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه تبریز)»، تغییرات اجتماعی- فرهنگی، س 12، ش 4، صص 122-100.
  • گیدنز، آنتونی (1378)؛ تجدّد و تشخّص، جامعه و هویت شخصی در عصر جدید، ترجمه ناصر موفقیان، تهران: نشر نی.
  • مختاری ملک‌آبادی، رضا، عبداللهی، عظیمه‌السادات، و صادقی، حمیدرضا (1393)؛ «تحلیل و بازشناسی رفتارهای زیست‌محیطی شهری (مطالعه موردی: شهر اصفهان، سال 1391)»، فصلنامه علمی-پژوهشی پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، س 18، ش 5، صص20-1.
  • معمار، رحمت‌الله (1378)؛ سنجش گرایش هویت قومی، تهران: اداره کل مطالعات مرکز تحقیقات و سنجش برنامه‌ای سازمان صداوسیما.
  • معینی علمداری، جهانگیر (1381)؛ «تجلی وجدان تاریخی در بوم: هایدگر و سرچشمه‌های تاریخی- مکانی هویت»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی، ش 14، صص 28-7.
  • منشادی، مرتضی؛ اسمعیل‌زادگان، بهروز (1396)؛ «بحران آب و مدیریت بحران‌های منطقه‌ای»، فصلنامه مطالعات بین‌المللی، س 3، ش 55، صص 241ـ211.
  • میرفردی، اصغر (1395)؛ «بررسی رابطه پایگاه اقتصادی- اجتماعی و احساس مسئولیت اجتماعی با رفتار محیط‌زیستی (موردمطالعه ساکنان نورآباد ممسنی)»، فصلنامه‌ی آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار، س .5، ش. 1، صص 114ـ101.
  • میرفردی، اصغر (1397)؛ «‌نگرش محیط‌زیستی و ارتباط آن با میزان دین‌داری در نورآباد ممسنی»، فصلنامه‌ی آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار، س. 7، ش. 2، صص 101ـ91.
  • میرفردی، اصغر و عبدالله ولی‌نژاد (الف1396)؛ « بررسی تفاوت‌های جنسیتی در هویت ملی دانشجویان (موردمطالعه: دانشجویان دانشگاه یاسوج)»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی ، س. 18، ش. 1 صص. 134ـ119.
  • میرفردی، اصغر و عبدالله ولی‌نژاد (ب1396)؛ «واکاوی رابطه هویت ملّی و میزان دین‌داری‌ در مناطق در حال گذار (موردمطالعه: دانشجویان دانشگاه یاسوج)»، مجله جامعه‌شناسی ایران، س. 18، ش. 1، صص. 142 - 168.
  • میرفردی، اصغر؛ حیدری، آرمان و طیبه دمساز (1396)؛ «بررسی تاثیر مسئولیت‌پذیری بر رفتارهای محیط زیستی با میانجی‌گری رسانه‌ها (نمونه موردی: شهر اهواز)»، مجله آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار، س 6، ش 1، صص 68-55.
  • میرفردی، اصغر؛ ولی‌نژاد، عبدالله (1397)؛ «تحلیل جامعه‌شناختی-راهبردی ارتباط بین هویت ملی و سرمایه اجتماعی دانشجویان دانشگاه یاسوج»، مدیریت سرمایه اجتماعی، س 5، ش 1، صص‌ 90-67.
  • میلر، دیوید (1383)؛ ملیت، ترجمه داوود غرایاق زندی، تهران: تمدن ایرانی.
  • نظری، علی‌اشرف (1385)؛ «پست‌مدرنیسم و هویت سیاسی»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی، ش 27، صص 136-115.
  • نعیمی، امیر؛ مهنی رفتار، رضوان؛ سبحانی، محمدجواد (1397)؛ «بررسی رفتار زیست‌محیطی زنان روستایی حوضه آبخیز هلیل‌رود شهرستان جیرفت با استفاده از نظریه رفتار برنامه‌ریزی‌شده»، فصلنامه‌ی روستا و توسعه، س 21، ش 3، صص 127-91.
  • ولی‌نژاد، عبدالله (1394)؛ «بررسی هویت دینی دانشجویان و رابطه آن با برخی عوامل اجتماعی: موردمطالعه دانشجویان دانشگاه یاسوج»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، گروه علوم اجتماعی دانشگاه یاسوج. استاد راهنما: اصغر میرفردی، استاد مشاور: مریم مختاری.

 

  • K., Goussia. D., Sdrali I. (2010); “ How parents report their environmental attitudes: (A case study from Greece) ”. Environmental Development Sustainable. 12. PP. 329–39.
  • Ajzen, I. (2004); “Constructing a TpB questionnaire: conceptual and methodological considerations”.Availableat: pdfs.semanticscholar. org/0574/ b20bd58130dd5a961f1a 2db 10 fd1fcbae 95d. pdf.
  • Botetzagias, L. Dima, A.F. Malesios, C. (2015); “Extending the theory of planned behavior in the context of recycling: the role of moral norms and of demographic”. Predictors resources, Resources, Conservation and Recycling, 95, pp 58–67.
  • Brick, C., Sherman, D. K., & Kim, H. S. (2017); “Green to be seen” and “brown to keep down: Visibility moderates the effect of identity on pro-environmental behavior”. Journal of Environmental Psychology, 51, pp 226-238.‏
  • Brieger, S. A. (2019); Social identity and environmental concern: The importance of contextual effects. Environment and Behavior, 51(7), pp 828-855.‏
  • Fielding, K. S. McDonald, R. Louis, W. R. (2008); “Theory of planned behavior, identity and intentions to engage in environmental activism” Journal of Environmental Psychology, 28 (4), pp 318-326.
  • Fritsche, I., Barth, M., Jugert, P., Masson, T., & Reese, G. (2018); A social identity model of pro-environmental action (SIMPEA). Psychological Review, 125(2), 245.
  • Gkargkavouzi, A., Halkos, G., & Matsiori, S. (2019); Environmental behavior in a private-sphere context: Integrating theories of planned behavior and value belief norm, self-identity and habit. Resources, Conservation and Recycling, 148, pp 145-156.‏
  • Hall, S. (2000). Who needs Identity? In: Gray and Evans and Redman, pp. 15-30.
  • Klockner, A. CH. (2013);“A comprehensive model of the psychology of environmental behavior- a meta-analysis”. Global Environmental Change, 23 (5), pp 1028–1038
  • Miller, D. (1995); On nationality. Oxford: Clarendon Press
  • Prati, G., Albanesi, C., & Pietrantoni, L (2017);“The interplay among environmental attitudes, pro-environmental behavior, social identity, and pro-environmental institutional climate. A longitudinal study”. Environmental Education Research, 23(2), pp176-191.
  • Purdie, N. & Wilss, L (2007); “Australian national identity: Young peoples , conceptions of what it means to be Australian”, National Identities, Vol. 9, No. 1, pp 67_82.
  • Taylor, S. Todd, P (1997); “Understanding the determinants of consumer composting behavior”. Journal of Applied Social Psychology, 27(7), pp 602-628.