نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری روان‌شناسی تربیتی، دانشکده ادبیات، علوم انسانی و اجتماعی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دکترای تخصصی روان‌شناسی رشد، دانشیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه امام صادق (ع) پردیس خواهران، تهران، ایران (نویسنده مسئول).

3 دکترای تخصصی روان‌شناسی تربیتی، دانشیار گروه روان‌شناسی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

4 دکترای تخصصی روان‌شناسی عمومی، دانشیار گروه روان‌شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

چکیده

هدف از پژوهش حاضر ساخت، رواسازی و اعتباریابی پرسشنامه هویت ایرانی-اسلامی و رابطه آن با عزت‌نفس در دانشجویان 25-18 ساله بود. روش پژوهش حاضر ترکیبی، با طرح اکتشافی و مدل تدوین ابزار بود، بنابراین در بخش کیفی از روش پدیدارشناسی توصیفی و در بخش کمی از روش توصیفی- زمینه‌یابی استفاده شد. جامعه در بخش کیفی، متخصصان درحوزه روان‌شناسی و معارف‌اسلامی بودند که از میان آن‌ها یازده نفر به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. در بخش کمی جامعه دربرگیرندۀ دانشجویان دانشگاه‌های استان تهران سال تحصیلی 99-1398 بود و 262 نفر با روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند. برای گردآوری داده‌ها در بخش کیفی از مصاحبه نیمه‌ساختاریافته و در بخش کمی از پرسشنامه هویت ایرانی-اسلامی و عزت‌نفس استفاده شد. برای تحلیل داده‌ها در بخش کیفی از روش کلایزی و در بخش کمی از روش تحلیل عاملی تأییدی با کمک نرم‌افزار AMOS24 استفاده شد. پرسشنامه هویت ایرانی- اسلامی، بر اساس یافته‌های بخش کیفی طراحی شد و تحلیل عاملی تأییدی نشان از برازش مطلوب سه عامل هویت ایرانی، هویت اسلامی و هویت ایرانی-اسلامی با داده‌های گردآوری شده داشت. اعتبار سه عامل مذکور و کل پرسشنامه با روش آلفای کرونباخ به ترتیب معادل 91 درصد، 96 درصد و 98 درصد و 98 درصد بود. همچنین همبستگی نمره کل پرسشنامه هویت ایرانی-اسلامی با نمره عزت‌نفس مثبت و معنادار بود. از این پرسشنامه می‌توان در فعالیت‌های پژوهشی به‌منظور اندازه‌گیری هویت ایرانی-اسلامی در دانشجویان 25-18 ساله استفاده کرد.

کلیدواژه‌ها

- آخوندی، محمدباقر (1387)؛ هویت ملی_مذهبی جوانان، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان رضوی.
- احمدی، سیروس؛ میرفردی، اصغر؛ ابتکاری، محمد‌حسین (1393)؛ «بررسی رابطه هویت دینی و سرمایه اجتماعی (مطالعه: شهر یاسوج)»، فصلنامه‌ی جامعه‌شناسی کاربردی، (25)4، صص 16ـ1.
- آشنا، حسام‌الدین؛ روحانی، محمدرضا (1389)؛ «هویت فرهنگی ایرانیان از رویکردهای نظری تا مؤلفه­های بنیادی»، فصلنامه‌ی تحقیقات فرهنگی، (3)4، صص 185ـ157.
- اسفندیارزاده‌ملکی، شهرام؛ قهرمانیان، لیلا (1394)؛ «تبیین جامعه‌شناختی تأثیر ساختار خانواده بر هویت ملی و فردی دانشجویان دانشگاه پیام نور میاندوآب»، هشتمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران: همدلی اقوام ایرانی: انسجام و اقتدار ملی، 20-21 مهرماه، سنندج-دانشگاه کردستان، /https://civilica.com/doc/433205.
- التیامی‌نیا، رضا؛ حسینی، علی (1394)؛ «هویت، فرهنگ و سبک زندگی اسلامی در عصر جهانی‌شدن»، دو فصلنامه‌ی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی/ایرانی، (5)، 109-142.
- امیرکافی، مهدی؛ حاجیانی، ابراهیم (1392)؛ «نسبت هویت قومی و ملی: در جامعه چند قومیتی ایران: بررسی و مقایسه سه رهیافت نظری»، فصلنامه‌ی راهبرد، (22)66، صص 146ـ117.
- امینی، محمد؛ رحیمی، حمید؛ مزروعی، حسن (1393)؛ «تحلیل و ارزیابی هویت ملی و دینی دانشجویان دانشگاه کاشان و علوم پزشکی کاشان»، فصلنامه‌ی فرهنگ در دانشگاه اسلامی، (4)3، پیاپی 12، صص 434ـ413.
- امینی، محمد؛ رحیمی، حمید؛ نعمت‌الهی، حمید (1396)؛ «بررسی وضعیت ابعاد هویت ملی و دینی دانشجویان (موردمطالعه: دانشگاه کاشان)»، مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، فصلنامه نامه آموزش عالی، (10)39، صص 182ـ157.
- ایمان، محمدتقی؛ روحانی، علی (1392)؛ «هویت اسلامی و هویت‌های رقیب (هویت جهانی، ملی و قومی) مطالعه موردی: دانشجویان دانشگاه شیراز»، فصلنامه‌ی تحقیقات فرهنگی، (6)1، صص 148-127.
 - بلباسی، میثم؛ کریمی‌مله، علی (1395)؛ «لایه‌های هویت ایرانی در برنامه‌های توسعه جمهوری اسلامی ایران (1394-1368)»، فصلنامه‌ی راهبرد اجتماعی، (18)5، صص 57-7.
- بهشتی، سیدصمد؛ حقمرادی، محمد (1396)؛ «احساس تعلق به ایران در میان اقوام ایرانی»، فصلنامه جامعهشناسی کاربردی، (28)3، صص 40ـ25.
- تاجبخش، غلامرضا؛ موسوی، عباس (1393)؛ «بررسی عوامل مؤثر بر آگاهی و نگرش دینی (دانش‌آموزان مقطع متوسطه شهر سوسنگرد)»، فصلنامه‌ی توسعه اجتماعی، (3)8، صص 144ـ119.
- تاجیک، محمدرضا (1387)؛ شکاف یا گسست نسلی در ایران امروز: تحلیل‌ها، تخمین‌ها و تدبیرها، تهران: مجمع تشخیص مصلحت نظام.
- تهامی، مرتضی (1394)؛ «فرهنگ ایرانی- فرهنگ همگرا»، هشتمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران: همدلی اقوام ایرانی: انسجام و اقتدار ملی، 21-20 مهرماه، سنندج-دانشگاه کردستان.https://civilica.com/doc/433224/
- تیلاب، شقایق؛ شکری، گلشن (1395)؛ «بررسی هویت و عزت‌نفس در بین کارمندان آموزش‌وپرورش غرب استان مازندران»، ماهنامه پژوهش ملل، (1)11، صص 99ـ93.
- جلیلی، عباس؛ ارجمندی، مونس (1394)؛ «بررسی نقش دین در هویت انسان»، کنگره بین‌المللی تفکر و پژوهش دینی، (2)، صص 16ـ2.
- جنکینز، ریچارد (1996)؛ هویت اجتماعی، ترجمه: یاراحمدی، تورج (1381)، تهران: نشر شیرازه.
- حاجیانی، ابراهیم (1387)؛ «نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایرانی»، فصلنامه‌ی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه خوارزمی، (9)3 و 4، صص 164ـ143.
- حجازی، سیدناصر؛ حیدرخانی، هابیل (1393)؛ «بررسی رابطه میزان دین‌داری و سبک زندگی جوانان»، فصلنامه‌ی مطالعات جامعه‌شناسی، (4)16، صص 144ـ127.
- حسن‌بیکی، ابراهیم (1390)؛ «بررسی عوامل مؤثر بر صیانت فرهنگی در جمهوری اسلامی» فصلنامه‌ی راهبرد، (20)58، صص 366ـ330.
- حسین‌زاده، علی‌اصغر و سپاه‌منصور، مژگان (1390)؛ «رابطه حمایت اجتماعی و عزت‌نفس با سبک‌های هویت دانشجویان»، فصلنامه‌ی پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی، (1)1، صص 88ـ74.
- حسینی، سید عباس (1395)؛ «بررسی شکاف و زمینه‌های آن در لایه‌های فرهنگی هویت ایران»، دانشگاه باقرالعلوم (7)4 و 28، صص 82ـ59.
- حقیقت، سید صادق (1397)؛ «هویت ایران-‌اسلامی: تحلیلی گفتمانی»، دو فصلنامه‌ی حقوق بشر، (13)1، صص 110ـ91.
 - حیدری، شقایق (1396)؛ «سنجش هویت جمعی ایرانیان؛ با تأکید بر مؤلفه دین‌داری»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی (18)2، صص 23ـ3.
 - حیدری، حسین؛ سلگی، محمد؛ صالح صدق‌پور، بهرام (1399)؛ «بررسی نقش و جایگاه دین در هویت فردی ایرانیان»، دوفصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، (12)23، صص 33ـ56.
- خوارزمی‌رحیم‌آبادی، رحمت‌الله؛ ایران‌ یار، رقیه (1394)؛ «بررسی تأثیر رابطه عزت‌نفس با هویت شخصی و خلاقیت»، فصلنامه‌ی مطالعات روا‌ن‌شناسی و علوم ‌تربیتی، (1)1، صص 24ـ20.
- دهستانی، مهدی؛ زاده‌محمدی، علی؛ محمدی، سمیه (1391)؛ «بررسی میزان دین‌داری و ارتباط آن با سبک‌های هویت دانشجویان»، فصلنامه‌ی علوم رفتاری، (2)6، صص 179ـ171.
-رایس، فیلیپ (2001)؛ رشد انسان: روان‌شناسی رشد از تولد تا مرگ، ترجمه مهشید فروغان (1394)، ویراست چهارم، تهران: انتشارات ارجمند.
- رجبی، غلامرضا، بهلول، نسرین (1386)؛ «سنجش پایایی و روایی مقیاس عزت‌نفس روزنبرگ دانشجویان سال اول دانشگاه شهید چمران»، دو فصلنامه‌ی رویکردهای نوین آموزشی (پژوهش‌های تربیتی و روانشناختی)، (3)2 و 8، صص 48ـ33.
- رحیمی، محمد؛ حضرتی‌صومعه، زهرا؛ عزیزخانی، اقبالیه (1395)؛ «سنجش میزان برخورداری دانشجویان از شاخص‌های دین‌داری و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن (مطالعات موردی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران)»، فصلنامه‌ی مطالعات جامعه‌شناختی جوانان، (6)21، صص 118ـ99.
- رزازی‌فر، افسر (1379)؛ «الگوی جامعه‌شناختی هویت ملی در ایران: با تأکید بر رابطه میان هویت ملی و ابعاد آن»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی، (2) 5، صص 134ـ102.
- زارع، غلامعلی (1394)؛ «بررسی توصیف و تحلیل نقش ادبیات فارسی در انسجام ملی»، هشتمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران: همدلی اقوام ایرانی: انسجام و اقتدار ملی. 21-20 مهرماه، سنندج-دانشگاه کردستان، https://civilica.com/doc/433268.
- سواری، کریم؛ سلمانی، سمیه (1392)؛ «ساخت و اعتباریابی پرسشنامه هویت قومی»، دومین. https://b2n.ir/h34841 کنگره روان‌شناسی اجتماعی، تهران: 14-15 اسفند.
- سند تحول بنیادی آموزش‌وپرورش (1390)؛ مصوب جلسه 704، شورای عالی فرهنگی 1390/10/6.
- شجاعی‌زند، علیرضا (1391)؛ «روندهای شکل‌گیری دین‌داری»، دوفصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، 9 (20)، صص 102ـ77.
- صادقی، احمد (1394)؛ بررسی رابطه حمایت خانواده، خودکارآمدی مسیر شغلی و عزت‌نفس با خودکارآمدی تصمیم‌گیری مسیر شغلی دانش‌آموزان، دو فصلنامه‌ی دست‌آوردهای روان‌شناختی (علوم تربیتی و روان‌شناسی)، دانشگاه شهید چمران اهواز، 22 (1)، صص 244ـ227.
- صادقی، احمد (1390)؛ سیر و عوامل مؤثر بر رشد مسر شغلی دانش‌آموزان راهنمایی تا پیش‌دانشگاهی، پایان‌نامه دکترای مشاوره شغلی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه اصفهان.
- صالحی‌امیری، سید‌رضا؛ نوبخت‌حقیقی، محمد‌باقر؛ ذره‌پرست‌ملک‌زاده، طاهره (1393)؛ «بررسی عوامل مؤثر بر ارتقای هویت ملی دانشجویان (مطالعه موردی: دانشجویان مدیریت امور فرهنگی دانشگاه جامع علمی-کاربردی فصلنامه‌ی راهبرد اجتماعی فرهنگی، (3)11، صص 97-116.
- صمدی، معصومه (1392)؛ «بررسی مبانی معرفت‌شناسی هویت ایرانی-اسلامی»، مؤسسه‌ی مطالعات ملی، مرکز تحقیقات هویت و تمدن آوا، چکیده مقالات همایش ملی هویت اسلامی- ایرانی در چشم‌انداز 1415، تهران: تمدن ایرانی.
- عباس‌زاده مرزبالی، مجید (1399)؛ نهاد آموزش و پرورش و ضرورت اتخاذ سیاست هویتی جامعی به‌منظور تقویت هویت ملی در ایران. فصلنامه‌ی علوم سیاسی، 16 (50)، صص 77ـ57.
- عسگری، سید قدیر (1396)؛ بررسی تطبیقی نقش و جایگاه هویت ملی و هویت دینی در کارآمدی نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران، دانشگاه شیراز، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، کارشناسی‌ ارشد: پایان‌نامه.
- فداکار گبلو، پرویز؛ مولایی بساوایی، مهدی؛ عزیزی ارشد، کامران؛ مولایی بساوایی، هادی؛ فرخی، نورعلی (1396)؛ «آزمون مدل دین‌داری در دانش‌آموزان براساس سبک‌های فرزندپروری با میانجی‌گری عزت‌نفس، هوش هیجانی و سلامت نفس»، دو فصلنامه‌ی اسلام و روان‌شناسی، 11 (21)، صص 57ـ35.
- قاسمی، وحید؛ عدلی، صمد؛ سیداحمد؛ تباردیو کلایی (1392)؛ «بررسی‌ رابطه هویت دینی و اعتماد در بین دانشجویان دانشگاه مازندران»، دو فصلنامه‌ی دین و فرهنگ و ارتباطات، (22)44، صص 99ـ73.
- قیومی، عباسعلی؛ انصاری، محمدرضا (1391)؛ «سنجش وضعیت مؤلفه‌های هویت ایرانی-اسلامی در میان دانشجویان و ارائه راهکارهای مدیریتی»، فصلنامه‌ی مدیریت فرهنگی، (6) 18، صص 48ـ23.
- کاووسی، اسماعیل؛ حسین‌زادگان، زهره (1390)؛ «حفظ هویت ایرانی اسلامی در فرآیند جهانی‌شدن»، فصلنامه‌ی مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، (2)3، صص 62ـ37.
- گلی، مهرناز (1394)؛ «نقش والدین در پرورش عزت‌نفس فرزندان و سلامت معنوی آنان از دیدگاه اسلام»، فصلنامه‌ی تاریخ پزشکی، (7)25، صص 128ـ101.
- لطف‌آبادی، حسین؛ نوروزی، وحیده (1383)؛ «سنجش رابطه‌ی هویت دینی و ملی دانش‌آموزان نوجوان ایران با گرایش آن‌ها به جهانی‌شدن»، فصلنامه‌ی روان‌شناسی علوم انسانی، (40)، صص 31ـ10.
- ماهروزاده، طیبه (1392)؛ «جهانی‌شدن و هویت‌یابی دینی نوجوانان»، دو فصلنامه‌ی تربیت اسلامی، (8)16، صص 162ـ139.
- محمدیاری، قاسم (1395)؛ «ابعاد هویت و عزت‌نفس در بین نوجوانان»، دومین همایش ملی روان‌شناسی مدرسه، اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی: دانشگاه علوم تربیتی و روانشناسی، 23 اردیبهشت، قابل‌دسترسی در وب‌سایت:https://b2n.ir/g12394.
- محمودی، سیروس؛ عسگری، شیرین (1397)؛ «هویت ملی در نوجوانان و جوانان (فراترکیب مقالات فارسی موجود)»، فصلنامه‌ی پویش در آموزش علوم انسانی، (3)1، صص 81ـ64.
- مردانی، مرضیه؛ موحد، مجید (1394)؛ «مطالعه رابطه میان دین‌داری و عزت‌نفس زنان متأهل شیرازی»، فصلنامه‌ی توسعه اقتصادی (توسعه انسانی سابق)، (9)4، صص 106ـ87.
- مروت، برزو؛ باغبانیان، مصطفی (1390)؛ «بررسی نگرش دانشجویان منطقه یازده دانشگاه آزاد اسلامی به اتحاد ملی و انسجام اسلامی»، فصلنامه‌ی مطالعات ملی، (12)4، صص 114ـ93.
- مکیلانی، حسین؛ درانی، کمال؛ صالحی، کیوان (1397)؛ «بررسی تحلیل پدیدارشناسانه باورهای دینی دانش‌آموزان و ارائه راهکارهایی برای کاهش چالش‌ها و آسیب‌های موجود»، دوفصلنامه دین و ارتباطات، (25) 1، صص 192ـ157.
- معین، محمد (1391)؛ فرهنگ معین، چاپ: 1391.
- میرزایی، حسین؛ آقایاری هیر، توکل؛ قربان‌پور، سجاد (1392)؛ «بررسی عوامل مرتبط با هویت ملی و هویت قومی (مطالعه موردی: دانشجویان دانشگاه تبریز)»، فصلنامه‌ی راهبرد اجتماعی فرهنگی، (3)9، صص 81ـ59.
- میرفردی، اصغر؛ ولی‌نژاد، عبدالله (1396)؛ «واکاوی رابطه هویت ملی و میزان‌ دین‌داری در مناطق در حال گذار (موردمطالعه: دانشجویان دانشگاه یاسوج)»، فصلنامه‌ی جامعه‌شناسی ایران، (18)1، صص 183ـ158.
- میلر، بوید (1995)؛ ملیت، ترجمه‌ی داوود غرایاقی زندی (1383)؛ تهران: تمدن ایرانی.
- نادری، مریم؛ ماهروزاده، طیبه؛ سجادی، سید؛ صمدی، پروین (1397)؛ «تبیین مبانی فلسفی هویت ایرانی-اسلامی و آسیب‌شناسی آن در میان دانشجو معلمان دانشگاه فرهنگیان»، فصلنامه‌ی علمی اندیشه‌های نوین تربیتی، (14)3، صص 36ـ7.
- هانتینگتون، ساموئل (1996)؛ برخورد تمدن‌ها و بازسازی نظم جهانی. ترجمه حمیدرفیعی، محمدعلی (1378)، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
- Berzonsky, M. D, & Ferrari, J. R. (1996); “Identity orientation and decisional strategies” Personality and individual Differences, 20(5), pp 597-606.
- Eker, M. (2009); “Sevinç Çokum’un Romanlarında Milli Kimlik”, Yağmur, İstanbul.
- Gerisli, Y, & Beisenbayeva, L. (2015); “Opinions of the university students studying in Kazakhstan about national identity”, Procedia-Social and Behavioral Sciences, 197, 486-493.
- Jenkins, R. (2008); Rethinking ethnicity, London.
- Kline, R. B. (2016); Principles and practice of structural equation modeling, edition 4,Guilford press, New York & London.
- Kaplan, A, & Flum, H, (2010), “Achievement goal orientations and identity formation styles”, Educational Hood Research Review, 5, pp 50–67.
- Luyckx, K. Klimstra, T. A., Duriez, B., Van. P. S., Beyers, W., Teppers, E. & Goossens, L. (2013); “Personal identity processes and self-esteem: Temporal sequences in high school and college students”, Journal of Research in Personality, 47, pp 159-170.
- Meade,A.W., & Kroustalis,C.M. (2005); “Problems of item parceling with CFA tests of measurement invariance”, Paper presented at the 20th Annual Conference of the Society for Industrial and Organizational Psychology, Los Angeles, CA. pp 1-14.
- Purdie, N., & Wilss, L. (2007); “Australian National Identity: Young Peoples,Conceptions of What It means to be Australian”, National Identities, Vol. 9, No. 1, PP 67-82.
- Rosenberg, M. (1965); Society and the adolescent self-image, Princeton university press.
-Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2007); Using multivariate statistics (5 th ed.), Boston: Allyn and Bacon.