نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری فرهنگ و زبان‌های باستانی و عضو هیئت‌علمی گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی فرهنگستان زبان و ادب فارسی

10.22034/rjnsq.2021.128215

چکیده

در میان عوامل گوناگونی که سبب تشکیل و قوام هویت یک جامعه می‌شود؛ زبان نقش ویژه‌ای را ایفا می‌کند. در این میان، جای‌نام‌ها یا همان نام مکان‌های جغرافیایی نقش مهمی دارند. در این نام‌های جغرافیایی می‌توان عناصر مشترکی را مشاهده کرد که منجر به تشابهی فرهنگی و نهایتاً اشتراک هویتی برای کاربران آنها می‌شود. بخش اعظم این عناصر مشترک در نام‌های جغرافیایی را آن واحدهای زبانی‌ای تشکیل می‌دهد که اصطلاحاً سازه‌های جای‌نام‌ساز نامیده می‌شوند. نقش این سازه‌ها به‌ویژه در کشورهایی مانند ایران که از اقوام گوناگون تشکیل شده ‌است و زبان‌های در آن رواج دارد در ایجاد هویت فرهنگی مشترک و نهایتاً هویت ملی بسیار مهم است. در این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش هستیم که مردم مناطق مختلف ایران در انتخاب جای‌نام‌ها که از نمودهای بارز هویتی در هر سرزمین هستند، چه راهکاری انتخاب کرده‌است؟ و آیا این راهکار سودمند بوده است؟ داده‌های این تحقیق نشان می‌دهد که استفاده از سازه‌های جای‌نام‌ساز مشترک و شفاف راهکاری بوده‌ که اقوام ایرانی در انتخاب نام مکان‌های جغرافیایی برگزیده‌اند. درواقع، اقوام ایرانی با استفاده از این سازه‌های جای‌نام‌ساز مشترک توانسته‌اند نوعی هویت فرهنگی مشترک را به‌وجود آوردند که سبب تقویت هویت ملی آنها نیز شده‌است.

کلیدواژه‌ها

-      احدیان، محمدمهدی؛ بختیاری، رحمان (1388)؛ «درآمدی بر جای نام‌شناسی ایران»، جستارهای ادبی، س 42، ش 165، صص 199-181.
-      باستانی‌راد، حسن؛ مردوخی، دل‌آرا (1392)؛ «گونه‌شناسی جای‌نام‌ها در جغرافیای تاریخی ایران»، مجله پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، س 7، ش 12، صص 50-21.
-      جنکینز، ریچارد (1381)؛ هویت اجتماعی، ترجمه تورج یاراحمدی، تهران: شیرازه.
-      حاجیانی، ابراهیم (1379)؛ «تحلیل جامعه‌شناختی هویت ملی در ایران و طرح چند فرضیه»، فصلنامه مطالعات ملی، س 2، ش 5، صص 193-228.
-      حسن‌دوست، محمد (1393)؛ فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، 5 ج، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
-      داوری‌اردکانی، نگار (1386)؛ «نمادهای هویت ایرانی و زبان فارسی»، فصلنامه مطالعات ملی، س 8، ش 30، صص 3-26.
-      رزم‌آرا، حسینعلی (1328-1332)؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، 10 ج، تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش.
-      رفاهی‌علمداری، فیروز (1393)؛ مبانی توپونیمی و نگاهی به توپونیم‌های ایران، مؤلف.
-      سبزعلیپور، جهاندوست (1396)؛ «تأملی بر جای‌نام‌شناسی منطقه‌ی تات‌زبان شاهرود خلخال»، زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، س 2، ش 3، صص 163-184.
-      صدرالاشرافی، ضیاءالدّین (1386)؛ کثرت قومی و هویت ملی ایرانیان، تهران: اندیشه نو.
-    طامه، مجید (1398)؛ سازه‌های جای‌نام‌ساز در جای‌نام‌های ایرانی و طبقه‌بندی آنها، طرح انجام‌ شده برای گروه مطالعات سیاسی، انتخابات، حقوقی و تقسیمات کشوری، تهران: (این عنوان یک طرح تحقیقاتی است که به صورت کتاب منتشر نشده است).
-      عبدی، عطاءاله و همکاران (1396)؛ «بررسی نسبت هویت زبانی و جای‌نام‌ها، نمونه‌ی موردی: کوه‌های خلخال»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، س 32، ش 1، صص 94-108.
-      عبدی، عطاءاله؛ لطفی، مریم (1393)؛ «پژواک زبان در جای‌نام‌های آذربایجان در منابع کهن (صفوه‌الصفا و صریح‌الملک)»، فصلنامه مطالعات ملی، س 15، ش 2، صص 74-49.
-      فرشیدورد، خسرو (1388)؛ دستور مختصر امروز برپایه زبان‌شناسی جدید، تهران: سخن.
-      فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور جمهوری اسلامی ایران (1371-1378)، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
-      مدرسی، یحیی (1384)؛ «پلورالیسم قومی ـ ‌زبانی و هویت ملی»، نامه انسان‌شناسی، س 4، ش 7، صص 129-146.
-      مسکوب، شاهرخ (1385)؛ هویت ایرانی و زبان فارسی، تهران: فرزان.
-      معینی‌علمداری، جهانگیر (1383)؛ «هویت، تاریخ و روایت در ایران»، ایران: هویت، ملیت، قومیت، به کوشش حمید احمدی، تهران: مؤسسه تحقیقات و علوم انسانی.
-      Ager, D.E. (2001); Motivation in Language Planning and Language Policy, Clevedon: Multilingual Matters.
-      Joseph, J.E. (2004); Language and Identity: National, Ethnic, Religious, Macmillan.
-      Oakes, L. (2001); Language and National Identity: Comparing France and Sweden, Amesterdam: John Benjamins.
-      Smith, A.D. (1987); The Ethnic Origins of Nations, Oxford: Wiley-Blackwell.