نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری علوم سیاسی، دانشگاه آزاد شهرضا

2 دکتری علوم سیاسی و عضو هیأت علمی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی قزوین

چکیده

جمهوری آذربایجان، به دلیل داشتن پیوندهای تاریخی با سرزمین ایران و نیز قرار گرفتن در موقعیت مکانی دارای اهمیت ژئوپلیتیکی و سوق‌الجشی است که بر نقش منطقه‏ای جمهوری اسلامی ایران اثر می‏گذارد، از دریچه‌ی منافع ملی و سرزمینی این کشور، حوزه‌ی سیاسی مهمی به‌شمار می‏رود. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش جمهوری آذربایجان در ایجاد چالش‏های قومی در آذربایجان ایران، تلاش دارد با ارائه‌ی راهکارهایی مطلوب در راستای افزایش همبستگی ملی گام بردارد. سؤال اصلی تحقیق این است که جمهوری آذربایجان چگونه به ایجاد چالش‏های قومی در آذربایجان ایران می‏پردازد؟ در این راستا، فرضیه‌ی تحقیق عبارت است از:جمهوری آذربایجان با بهره‏گیری ازاشتراکات فرهنگی، زبانی و پیشینه‌ی تاریخی با آذربایجان ایران بهاقدامات تحریک‏آمیز و به ایجاد چالش‏های قومی در ایران می‏پردازد. روش پژوهش به‌صورت ترکیبی کیفی و کمی از طریق جمع‏آوری داده‏ها به روش کتابخانه‏ای با ابزار فیش‏برداری و روش میدانی با ابزار مصاحبه‌ی عمیق است. روش تجزیه‌وتحلیل اطلاعات نیز به‌صورت توصیف داده‏ها و تحلیل محتوای کمی پس از دسترسی به تمام نتایج به‌دست‌ آمده از منابع کتابخانه‏ای و مصاحبه‌ی عمیق، صورت گرفته است. مهم‌ترین یافته‎های تحقیق حاکی از آن است که جمهوری آذربایجان از نظر 31 درصد مصاحبه‌شوندگان با بهره‏گیری از پیوندهای زبانی و تاریخی به اقدامات تحریک‏آمیز و به ایجاد چالش‏های قومی در آذربایجان ایران می‏پردازد.

کلیدواژه‌ها

-    اباذری، مرتضی و همکاران (1391)؛ «قوم‏گرایی و تأثیر آن بر روابط جمهوری اسلامی ایران و آذربایجان»، فصلنامه تحقیقات سیاسی بین‏المللی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا، ش13، صص239-205.

-      احمدی، حسین (1387)؛ «چالش‏های قومی در قفقاز»، فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز، ش 63، صص 110-93.

-      احمدی، حسین (1394)؛ جمهوری آذربایجان؛ 23 سال تکاپو برای دولت و ملت‏سازی، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.

-      احمدی، حسین؛ الوند، مریم (1391)؛ «نقش قوم‏گرایی در ناآرامی‏های اجتماعی»، فصلنامه پژوهش‏های انتظام اجتماعی، س 4، ش 2، صص 182-159.

-      احمدی، حمید (1387)؛ «استراتژی نوین پان‏ترکیسم: استراتژی ختنه»، ماهنامه طرح نو، انتشارات تبریز نیوز،  ش 16، صص 30-1.

-      ---------- (1388)؛ «ترکیه، پان‏ترکیسم و آسیای مرکزی»، مطالعات اوراسیای مرکزی، مرکز مطالعات بین‏المللی، دانشگاه حقوق و علوم سیاسی، 2(5)، 22-1.

-      ---------- (1395)؛ قومیت و قوم‏گرایی در ایران؛ افسانه و واقعیت، تهران: نشر نی.

-      بخشایشی‏اردستانی، احمد(1379)؛ اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی‌ایران، تهران:انتشارات آوای‌نور.

-      بیات، کاوه (1381)؛ «جمهوری اسلامی ایران و مسئله آذربایجان»، فصلنامه گفتگو، ش 33، صص92-79.

-      جوادی‏ارجمند، محمدجعفر (1393)؛ «بررسی علت‏های سردی روابط ایران و جمهوری آذربایجان»، مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره 7، ش 1، صص 80-57.

-      حقگو، جواد (1393)؛ آمریکا و تجزیه‏طلبی قومی در ایران، تهران: مؤسسه فرهنگی هنری و انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-      خامه‏ای، انور (1381)؛ «پان‌تورکیسم و ارزش علمی و تاریخی آن»، فصلنامه اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی،  ش 182 و 181، صص 43-36.

-    دعاگویان، داود؛ عبدالرحمانی، رضا (1396)؛ «بررسی نقش رسانه‏ها در گسترش درگیری‏های قومی در مناطق مرزی استان آذربایجان غربی»، پژوهش‏نامه مطالعات مرزی، س 5، شه 3، صص 56-27.

-      دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال (1389)؛ «سیاست امنیتی جمهوری اسلامی ایران در قفقاز جنوبی»، فصلنامه ژئوپلیتیک، س 6، ش 1، صص 239-208.

-      دیمو، آنتونیا (1381)؛ «تعریف پان‏ترکیسم»، ترجمه علیرضا خداقلی‏پور، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، س 3، بهار 1381، ش 10، صص 142-137.

-      شیفر، برندا (1385)؛ مرزها و برادری و چالش هویت آذربایجان، ترجمه: یاشار صدیقانی‏آذر، تهران: نشر دانشجویان دانشگاه تهران، انتشارات اولوس.

-      صادقی‏نیا، حمدالله (1388)؛ «آذربایجان از منظر ناسیونالیسم ایرانی»، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دوره جدید، ش 2، صص 106-87.

-    صالحی، منصور (1390)؛ «بررسی درگیری‎ها و بحران‎های قومی در ایران (مورد مطالعه استان اردبیل در دهه 80)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام نور قزوین، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی.

-    ---------- (1392)؛ «عوامل همگرایی و واگرایی در روابط جمهوری اسلامی ایران با حوزه قفقاز و ترکیه»، فصلنامه تخصصی پژوهشی مرکز فرهنگی قفقاز، س 4، ش 15 و 16، صص 51-28.

-      عبدی، عطاء‏اله و همکاران (1399)؛ «روندشناسی تحولات قومی در منطقه آذربایجان؛ تلاش برای ورود به عرصه سیاسی»، فصلنامه مطالعات ملی، س 21، ش 1، صص 161-138.

-      قوشچی، محمدرضا؛ نادری، محمود (1393)؛ «جهانی‏شدن و تکثرگرایی قومی در ایران، چالش‏ها و فرصت‏ها»، فصلنامه مطالعات راهبردی جهانی‌شدن، س 5، ش 14، صص 91-55.

-      کاتم، ریچارد (1377)؛ «واکنش‏های آمریکا و اتحاد شوروی به ستیزه‏جویی‏های سیاسی اسلام در ایران»، ترجمه ابراهیم متقی، مطالعات انقلاب اسلامی، س 1، ش 1، صص 150-108.

-      کاظمی، احمد (1385)؛ پان‏ترکیسم و پان‏آذریسم: مبانی، اهداف و نتایج، تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‏المللی ابرار معاصر تهران.

-      ---------- (1398)؛ «همکاری باکو و ریاض در پیشبرد پان‌آذریسم»، دو فصلنامه سیاست و روابط بین‌الملل، س 3، ش 5، صص 219–184.

-    کجوری مهرداد؛ قمی، علی(1393)؛ «نقش عوامل خارجی در شکل‌گیری بحران‌های قومی»، ماهنامه مطالعات سیاسی راهنما، نشریه تخصصی مطالعات بین‏المللی تروریسم، س 4، ش 11، صص 20-3.

-      کولایی، الهه (1389)؛ «جمهوری اسلامی ایران و ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی»، فصلنامه ژئوپلیتیک، س 6، ش 1، صص 111-75.

-      لاندو، جیکوب (1382)؛ یک قرن در تکاپوی الحاق‏گری، ترجمه حمید احمدی، تهران: نشر نی.

-    ماه‏پیشانیان، مهسا (1388)؛ «تبیین منازعات قومی براساس تئوری‌های مداخله نگاهی به تهدیدات نرم ایالات‌متحده امریکا علیه جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات عملیات روانی، س 6، ش 23، صص 151-119.

-      محمدرحیمی، معصومه و همکاران (1399)؛ «طراحی مدل همگرایی ملی اقوام در ایران»، فصلنامه مطالعات ملی، س 21، ش 2، صص 134-110.

-      مرشدی‎زاده، علی (1383)؛ روشنفکران آذری و هویت ملی و قومی، تهران: نشر مرکز.

-      مقصودی، مجتبی (1381)؛ تحولات قومی در ایران؛ علل و زمینه‏ها، تهران: مؤسسه مطالعات ملی.

-      مگردیچیان، سرکیس (1393)؛ «جریان‌های پان ترکیستی در ایران معاصر»، فصلنامه فرهنگی پیمان، س 18، ش 67، صص 168-161.

-      واحدی، الیاس (1386)؛ هویت قومی در جمهوری آذربایجان، تهران: مؤسسات فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‎المللی ابرار معاصر.

-      Nassibu, Nasib (2012); "Azerbaijan Relations: Past and Present", Khazar University, Bako Azerbaijan, Journal of Azerbijani Studies.

-      Nuriyef, Elkhan (2012); "Azerbaijan: the geopolitical conundrum, Baku Azerbaijan", Journal of Azerbaijani Studies.

-      Plesch, D and Butcher, M. (2007); "considering A War Aith Iran", centre for international studies and diplomacy, 1-72, https://eprints.soas.ac.uk.

-      Shaffer, B. (2006); "Iran's Volatile Ethnic Mix", https://www.nytimes.com/2006/06/02/ opinion/02iht-edshaffer.1874687.html